Πολλές φορές με ρωτάνε που βρίσκω τις ξύλινες χορδιέρες με μονόγραμμα, που βάζω σε κάποια από τα όργανά μου. Τις χορδίερες αυτές, τις σχεδιάζω και τις κατασκευάζω μόνος μου, διαφορετικές κάθε φορά γιά κάθε όργανο. Ήρθε η ώρα λοιπόν, να σας δείξω με μιά σειρά από φωτογραφίες πως φτιάχνεται μία από αυτές. Διαδικασία αρκετά χρονοβόρα -μου παίρνει πάνω από δύο μέρες όλη η δουλειά- αλλά νομίζω … αξίζει τον κόπο !

Η ξύλινη χορδιέρα θα προσαρμοστεί  επάνω στο «καπάκι» μιας έτοιμης, τυπικής  μεταλλικής χορδιέρας του εμπορίου. Ξεκινάω πρώτα από το σχέδιο. Κατόπιν κόβω ένα-ένα τα στοιχεία της. Εδώ, φαίνονται ήδη έτοιμα τα δύο πρώτα, από όστρακο.

Κατόπιν κόβω το κεντρικό στοιχείο, από ελεφαντοκόκκαλο, πάνω στο οποίο θα χαράξω αργότερα και το μονόγραμμα. Βλέπουμε τη διαδικασία φιλεταρίσματος, με τριπλό φιλέτο (μαύρο-άσπρο-μαύρο).

Όλα τα στοιχεία είναι έτοιμα. Γιά αυτή τη χορδιέρα, θα χρησημοποιηθούν δύο, βασικά, πατώματα : Το κάτω πάτωμα, η βάση, θα είναι από έβενο και το επάνω από αφρικανικό παλίσσανδρο, από τον οποίο είναι φτιαγμένο και το σκάφος του οργάνου. Το επάνω πάτωμα, έχει ήδη κολληθεί επάνω σε καπλαμά λεμονιάς. Βλέπουμε το σχήμα στο οποίο θα κοπεί, καθώς και τις θέσεις των στοιχείων, χαραγμένες για να δημιουργηθεί πατούρα, μέσα στην οποία θα τοποθετηθούν.

Με το ρούτερ…

… και κατόπιν με το χέρι, χρησιμοποιώντας σκαρπέλα, ανοίγονται οι πατούρες.

Οι πατούρες ολοκληρώθηκαν. Έχει μπεί και η κόλλα και τα στοιχεία είναι έτοιμα να τοποθετηθούν στη θέση τους.

Το επάνω πάτωμα ολοκληρώθηκε. Έχει κοπεί και το πάτωμα βάσης, πάνω στο οποίο θα ανοίξει μιά άλλη πατούρα, γιά να δεχτεί  το κομμάτι της μεταλλικής χορδιέρας που θα μείνει, όταν θα κοπεί επάνω στη γραμμή που έχουμε σχεδιάσει.

Τα δύο βασικά πατώματα της χορδιέρας είναι έτοιμα να κολλήσουν. Στο πάτωμα βάσης, βλέπουμε το υπόλοιπο του καπακιού της μεταλικής χορδιέρας, μέσα στην πατούρα. Πισω από το επάνω πάτωμα, θα κολλήσει ένα μικρό κομμάτι κόκκαλου.

Η τελική κόλληση…

…και η χορδιέρα, μονταρισμένη στην πρώτη μορφή της.

Οι γωνίες από τα δύο πατώματα στρογγυλεύουν και το αποτέλεσμα ενοποιείται.  Ανάμεσα στα δύο βασικά ξύλα, φαίνεται και το κίτρινο φιλετάκι της λεμονιάς.

Ακολουθεί το χάραγμα του μονογράμματος.  Μόλις ολοκληρωθεί, θα περαστεί με στόκο από σκόνη έβενου και κόλλα, γιά να μαυρίσει.

Μετά το τελικό γιαλοχαρτάρισμα και στίλβωμα, πέρασμα με βερνίκι μπάλας και …

… η χορδιέρα είναι έτοιμη !

Ένα όργανο παραδοσιακό…με καθόλου παραδοσιακή εμφάνιση !

Έτσι το ήθελε ο πρόωρα χαμένος (στα 45 του) συνθέτης και μουσικός Γιάννης Ζεντέλης . Το σχεδιάσαμε μαζί το περασμένο φθινόπωρο και ήταν έτοιμο πρίν το Πάσχα. Το βερνίκι και το χρωματισμό, έκανε ο Κώστας Κακανιάρης. Ήταν πολύ χαρούμενος  όταν το πήρε στα χέρια του. Δυστυχώς, δεν πρόλαβε να το χαρεί. Μιά βδομάδα αργότερα, μας άφησε ξαφνικά…

Μερικές φωτογραφίες από το «Λευκό ούτι».

Συνέντευξή μου στον Νικόλα Τσαφταρίδη, δημοσιεύεται στο διαδικτυακό περιοδικό TAR.

ΝΙΚΟΣ ΦΡΟΝΙΜΟΠΟΥΛΟΣ,
ο μάστορας, ο ερευνητής, ο καλλιτέχνης[1]

“Ένα μουσικό όργανο που κατασκευάζεις πρέπει να είναι, από την αρχή μέχρι το τέλος, ένα προϊόν δικής σου σκέψης και αντίληψης, να σε αντικατοπτρίζει, από τη στιγμή που θα πάρεις τον διαβήτη και τον χάρακα να σχεδιάσεις το μοντέλο του μέχρι τα διακοσμητικά στοιχεία και το βερνίκι που θα βάλεις επάνω του”.

http://www.tar.gr/content/content.php?id=2411

Το καλοκαιράκι μπήκε γιά τα καλά και το πιθανότερο είναι, να  μη βάλω κάτι πιό «φρέσκο» στο blog μου πριν το Σεπτέμβρη. Το Σεπτέμβρη  που μαζί με τα πρωτοβρόχια πούρχονταν κάποτε, επί τέλους -μετά από αρκετά χρόνια- προβλέπεται νάρθει και το βιβλίο μου, « Ο Μακρυγιάννης, ο Ταμπουράς του και η οργανοποιία του Λεωνίδα Γαΐλα».

Έτσι, γιά να σας ευχηθώ καλό καλοκαίρι, θα βάλω μερικές φωτογραφίες από το τελευταίο μου υπό κατασκευήν μπουζούκι, που έχει διάκοσμο αρκετά «καλοκαιρινό». Το φθινόπωρο, θα μαζέψουμε το σταφύλι που θάχει πιά ωριμάσει, θα το πατήσουμε και θα κάνουμε κρασάκι…

Το σχέδιο, σε ριζόχαρτο. Από αυτο ξεκινούν όλα…

Έπειτα φτιάχνεται το τσαμπί.  Ρόγα-ρόγα , από διαφορετικό κομμάτι όστρακο η κάθε μια, για να δίνεται η σωστή εντύπωση. Κατόπιν μοντάρονται μεταξύ τους και το τσαμπί είναι έτοιμο.

Αφού πρώτα κολλήσουμε τα διαφορετικά φύλλα καπλαμά και το σχέδιο μεταξύ τους,  αρχίζει το κόψιμο της φιγούρας.

Διαχωρίζουμε τα κομμένα κομμάτια, μοντάρουμε και στοκάρουμε τη φιγούρα.

Το φιλετάρισμα, στη συνέχεια.  Ακολουθεί η τοποθέτηση της φιγούρας στο καπάκι…

και η τοποθέτηση της μπορντούρας  της τρύπας.

Το καπάκι,  έτοιμο να τοποθετηθεί στο  σκάφος του οργάνου.

Και τώρα μια έκπληξη !!!

Η ενίσχυση του καπακιού,  εσωτερικά . Η πρώτη εφαρμογή του lattise bracing σε μπουζούκι !

ΚΑΛΟ ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ

Και όπως έγραφαν παλιά έξω από τους χειμερινούς κινηματογράφους : Ραντεβού τον Σεπτέμβρη.

Με το νέο έργο :  Λαουτοκιθάρα !

Στην κατασκευή μουσικών οργάνων,  είναι φυσικό με το πέρασμα του χρόνου να εντάσσονται και νεότερα υλικά και ανάλογες τεχνικές, εκτός των γνωστών, παραδοσιακών. Τα νέα αυτά υλικά, ξεκινούν σαν ένα φιλόδοξο πείραμα που ο χρόνος και η πρακτική τους αποδοχή από κατασκευαστές και μουσικούς, άλλοτε τα καταξιώνει και άλλοτε όχι!

Ενα τέτοιο υλικό, είναι αυτό που βλέπετε. Λέγεται Nomex honeycomb και προέρχεται από την αεροναυπηγική ! Πρόκειται γιά φύλλα από συνθετικό χαρτί σε σχήμα κυρήθρας, εμποτισμένα με φαινολικές ριτήνες (poly-aramid-kevlar). Είναι σταθερό, ελαφρύ και με μεγάλη αντίσταση στη θερμότητα.

Το υλικό αυτό, πρωτοχρησιμοποιήθηκε στην κατασκευή της κλασσικής κιθάρας από τον Γερμανό κατασκευαστή Mathias Damman, πρίν μία περίπου δεκαετία. Τα αποτελέσματα ήταν αρκετά εντυπωσιακά, ώστε αυτή η τεχνική να καταξιωθεί και να υιοθετηθεί από αρκετούς κατασκευαστές. Στην Ελλάδα, έχει ήδη χρησιμοποιηθεί από τουλάχιστον τρείς οργανοποιούς στην κατασκευή της κιθάρας. Πρόσφατα τη χρησιμοποίησε και ο γνωστός Τούρκος κατασκευαστής Faruk Türünz, στην κατασκευή του ουτιού. Εδώ μπορείτε να δείτε μερικά βίντεο από πρόσφατη παρουσίαση που έκανε, με όργανα κατασκευασμένα με αυτή την τεχνική: http://farukturunz.blogspot.com/2008/11/double-soundboard-presentation-videos_21.html

Η τεχνική αυτή, αφορά το καπάκι του οργάνου, που δεν κατασκευάζεται από ένα, συμπαγές κομμάτι ξύλου (συνήθως ερυθρελάτης). Το καπάκι πλέον αποτελείται από δύο κομμάτια ξύλου, που ενδιάμεσα έχει παρεμβληθεί αυτό το υλικό. Πρόκειται δηλαδή γιά ένα σύνθετο, διπλό καπάκι, ίδιου περίπου πάχους με ένα συμπαγές. Αυτά που επιτυγχάνουμε με αυτή, την πολύ δύσκολη στην εφαρμογή της τεχνική, είναι τα εξής :

1. Ελαφρύτερο καπάκι, κατά 10-15%.

2.Μεγαλύτερη ομοιογένεια στην παλλόμενη επιφάνεια.

3. Μεγαλύτερη αντοχή στην παραμόρφωση.

4.Δυνατότητα ελαφρύτερης εσωτερικής ενίσχυσης.

5.Αλλαγή κάποιων ακουστικών ιδιοτήτων του καπακιού.

Όπως κάθε νέα τεχνική, χρειάζονται αρκετά πειράματα ώστε να ρυθμιστούν εκ νέου όλες οι παράμετροι της κατασκευής. Ξεκίνησα τις δοκιμές με αυτό το υλικό, πρίν δύο χρόνια. Απ`ότι ξέρω, είναι η πρώτη εφαρμογή του σε ένα Ελληνικό παραδοσιακό έγχορδο : το μπουζούκι.

Στο πρώτο αυτό όργανο, το καπάκι είναι από έλατο, με τον παραδοσιακό οπλισμό των τριών, παράλληλων καμαριών. Το υλικό Nomex έχει παρεμβληθεί ενδιάμεσα.

Στο δεύτερο όργανο, έχουν γίνει αρκετές επί πλέον παρεμβάσεις. Ενώ εξωτερικά το καπάκι είναι από έλατο, εσωτερικά έχει χρησιμοποιηθεί κέδρος. Επί πλέον, έχουν κρατηθεί μόνο τα δύο καμάρια, πάνω και κάτω από την ακουστική τρύπα, ενώ το τρίτο έχει αντικατασταθεί από πέντε ακτινικά.

Και στα δύο όργανα, το ηχείο είναι φτιαγμένο από παλίσσανδρο και σφένδαμο και το μπράτσο από κέδρο Ονδούρας.

Η καινούργια αυτή τεχνική, δίνει νέα διάσταση στον ήχο των οργάνων, χωρίς να αλλάζει ουσιαστικά τον χαρακτήρα τους. Ο ήχος που προκύπτει είναι πλούσιας, δυνατός και διαυγής και με μεγάλη ομοιογένεια σε όλες τις περιοχές. Η πρόβλεψη -μιά και δεν έχουν περάσει πολλά χρόνια από την εφαρμογή αυτής της τεχνικής στα παραδοσιακά όργανα- είναι ότι και το καπάκι, θα παραμείνει  σταθερότερο σε μεταβολές στη διάρκεια του χρόνου. 

Δεν ξέρω πόσο μεγάλη έκταση θα πάρει η εφαρμογή αυτής της  τεχνικής στην κατασκευή των παραδοσιακών οργάνων, κυρίως λόγω των δυσκολιών της εφαρμογής της. Τα πρώτα αποτελέσματα όμως, είναι περισσότερο από ενθαρυντικά…

  Θα παρακολουθήσουμε φωτογραφικά την κατασκευή της κεντρικής ροζέτας γιά ούτι.  Το ξύλο που χρησιμοποιείται είναι κερασιά.  Δύο κομμάτια πάχους 0,1 cm έχουν κολληθεί μεταξύ τους, με τα «νερά» τους σταυρωτά.  Κατόπιν  κολλιέται το σχέδιο που θα κοπεί.

Ανοίγεται μιά μικρή τρύπα, γιά να περνά το πριονάκι της σέγας, σε κάθε κομμάτι του σχεδίου που θα αφαιρεθεί.

Ξεκινά το κόψιμο του κεντρικού κομματιού.

Διορθώσεις με φαλτσέτα.

Το κεντρικό τμήμα του σχεδίου, έτοιμο.

Κόβονται τα επόμενα τμήματα…

και τα τελευταία.

Διορθώσεις με λιμάκια…

και τέλος, το «πλέξιμο» του σχεδίου.

Η ροζέτα έτοιμη…

και τοποθετημένη στο καπάκι, μαζί με τις δύο μικρότερες.

«Σβήσιμο» του καπακιού, στο εσωτερικό της τρύπας.

Ζωντάνεμα του  ξύλου της ροζέτας,  με λίγο βερνίκι.

Διαμόρφωση εσωτερικών ενισχύσεων του καπακιού (καμαριών).

Ακουστικός  έλεγχος του καπακιού, πριν την τοποθέτησή του.

Ένα νέο σκάφος γιά ούτι κατασκευάζεται.

Παρακολουθούμε φωτογραφικά τις κυριότερες φάσεις της  τοποθέτησης μιάς καινούργιας ντούγας .

Το ξύλο που χρησιμοποιείται, είναι από Γαλλική αχλαδιά

Το κόψιμο της ντούγας στο μέγιστο φάρδος της

Σημάδεμα του σημείου της μέγιστης καμπύλης της ντούγας.

Βρέξιμο και λύγισμα της ντούγας, με το θερμαινόμενο σίδερο.

«Ελάφρωμα» της ντούγας, με τη σέγα.

Ίσιωμα των πλευρών της, στην πλάνη…

…και στο γυαλόχαρτο.

Έλεγχος της καλής εφαρμογής.

Λύγισμα του φιλέττου, που θα τοποθετηθεί ανάμεσα στις ντούγες.

Άπλωμα της κόλλας.

«Σιδέρωμα»…

…και κάρφωμα της ντούγας.

Καθάρισμα και ίσιωμα της εξωτερικής επιφάνειας, πριν τοποθετηθεί η επόμενη ντούγα.

Το μισοφτιαγμένο σκάφος, επάνω στο καλούπι του.Γιά να τελειώσει, χρειάζονται να μπουν ακόμη δύο ντούγες από την κάθε πλευρά.

Κατάληξη στο πίσω μέρος του σκάφους, εξωτερικά.

Φιλετάρισμα κύκλου από παλίσσανδρο, που θα τοποθετηθεί στην κατάληξη από τις ντούγες.

Κόλληση εσωτερικής ενίσχυσης της τελευταίας ντούγας.

Το σκάφος ολοκληρωμένο, όπως φαίνεται από πίσω…

…και από επάνω.

Μετά από αρκετό καιρό, ολοκλήρωσα τη συντήρηση του όμορφου αυτού παλιού μπουζουκιού. Ο ήχος του, που ξανακούστηκε μετά από  χρόνια, πιστεύω πως δικαίωσε την προσπάθεια. Καθαρός και ζεστός, με κάποια στοιχεία που θυμίζουν μαντολίνο, αλλά και τα όργανα των πρώτων ηχογραφήσεων ρεμπέτικων τραγουδιών.

Μερικές εικόνες τώρα από τη διαδικασία της συντήρησης.

Αρχικά, αφαιρέθηκε το καπάκι και όλες οι εσωτερικές ενισχύσεις (καμάρια), για να μπορέσει να επανέλθει η προς τα επάνω καμπυλότητά του.

Εδώ, έχουν τοποθετηθεί εσωτερικές ενισχύσεις για να υποστηρίξουν το σκίσιμο του καπακιού δεξιά και αριστερά της ροζέτας.

Τοποθέτηση των δύο πρώτων νέων καμαριών.

Στη συνέχεια, επανέρχεται σταδιακά η καμπυλότητα του καπακιού με ύγρανση και θερμότητα.

Έχει τοποθετηθεί και το τρίτο καμάρι, Γίνεται προετοιμασία της περιοχής κάτω από την τσάκιση που έχει υποχωρήσει, για να τοποθετηθεί εσωτερική γέφυρα.

Επεξεργασία της γέφυρας ώστε να αποκτήσει τον  μικρότερο δυνατό όγκο.

Κόλληση των αποκολλημένων απολήξεων από τις ντούγες. Στη συνέχεια, θα συμπληρωθειθεί στο έλειμμα και θα δεθεί εσωτερικά.

Διακρίνεται το τμήμα που έχει προστεθεί, στο συντηρημένο όργανο.

Τοποθέτηση εσωτερικών, περιμετρικών του σκάφους ενισχύσεων, για να «πατήσουν» τα καμάρια και οι άκρες του καπακιού που είχαν υποχωρήσει.

Το καπάκι και το σκάφος, έτοιμα να κλείσουν.

Αντικατάσταση τμήματος φιλέτου.

Αντικατάσταση φθαρμένου τμήματος του καπακιού, στο σημείο της ροζέτας.

Έχει επανέλθει η καμπυλότητα του καπακιού. Διακρίνεται το τμήμα που αντικαταστάθηκε.

Καθαρισμός των κλειδιών του οργάνου.

Η χορδιέρα του οργάνου, σκαλισμένη στο χέρι, μετά τον καθαρισμό της.

Η φιγούρα -πραγματικό έργο τέχνης- μετά τη συντήρηση, και ο νέος καβαλάρης.

Και τέλος, μιά πλάγια όψη του οργάνου.

Στη σημερινή του κατάσταση, μπορεί πλέον να μείνει και να χρησιμοποιείται -με την ανάλογη πάντα, για ένα παλιό όργανο, προσοχή- γιά πάρα πολλά χρόνια !

Και ένα μικρό δείγμα του ήχου του, μετά την επισκευή : http://www.box.net/shared/6fsx1tpq85

Το όργανο παίζει ο κάτοχός του, Γρηγόρης Σπηλιόπουλος.

Είναι πάντα ιδιαίτερη χαρά για κάποιον που ασχολείται με τη συντήρηση μουσικών οργάνων, όταν φτάνει στα χέρια του η δουλειά κάποιου παλιού και ιστορικού μάστορα για να δεχτεί τις φροντίδες του. Και είχα την τύχη να περάσουν από το εργαστήρι μου αρκετά όργανα τέτοιων κατασκευαστών, με σημαντικότερο τον ταμπουρά του Μακρυγιάννη, φτιαγμένον από το χέρι του Λεωνίδα Γαΐλα.

Η συντήρηση και η αναστύλωση παλιών οργάνων, είναι το «σχολείο» του οργανοποιού! Παρατηρώντας από κοντά τέτοια όργανα, μαθαίνεις πολλά γιά τις τεχνικές κατασκευής και τη μορφολογία τους, καθώς και τις επί μέρους λύσεις αλλά και την ολοκληρωμένη άποψη του κατασκευαστή τους. Και κάτι περισσότερο : την αντοχή τους στό χρόνο.

Τον τελευταίο καιρό, έφτασε στα χέρια μου ένα πολύ παλιό μπουζούκι, κατασκευασμένο από τον σημαντικότατο οργανοποιό του περασμένου αιώνα Αναστάσιο Σταθόπουλο, στη Νέα Υόρκη, το 1910. Στον Α.Σταθόπουλο έχει αποδόσει την κατασκευή του  σύγχρονου μπουζουκιού (υβρίδιο μεταξύ του παλιού, παραδοσιακού  ταμπουρά και του Ναπολιτάνικου μαντολίνου) ο συνάδελφος Γιάννης Κουκουρίγκος. Περισσότερες πληροφορίες για την ιστορία του συγκεκριμένου οργάνου, μπορείτε να διαβάσετε από το blog του ευτυχούς κατόχου του! http://grigoris.spiliopoulos.googlepages.com/%CF%84%CE%BF%CE%BC%CF%80%CE%BF%CF%85%CE%B6%CE%BF%CF%8D%CE%BA%CE%B9%CF%84%CE%BF%CF%85%CF%80%CE%B1%CF%80%CF%80%CE%BF%CF%8D  Θα βρείτε επίσης παραπομπές και πληροφορίες για την οικογένεια των Σταθόπουλων.

Αν και το όργανο βρίσκεται σε αρκετά καλή κατάσταση, χωρίς να έχει υποστεί προηγούμενη επισκευή, παρουσίαζε μερικά πολύ σημαντικά προβλήματα. Κυριότερο, ήταν ένα μεγάλο, προς τα μέσα βούλιαγμα του καπακιού του, στο σημείο που αρχικά υπήρχε, πρός τα επάνω, τόξο. Είχε επίσης σχιστεί δεξιά και αριστερά το καπάκι, περιμετρικά του φιλέτου της ροζέτας του.

Στο ηχείο, υπήρχε ένα μεγάλο άνοιγμα με τις καταλήξεις από τις ντούγες του αποκολημμένες από την κολάντζα. Στο άνοιγμα αυτό, είχε εκτονωθεί το άθροισμα από την κατά πλάτος συρρίκνωση κάθε μιάς από τις ντούγες του.

Αφαιρώντας το καπάκι του οργάνου, με μιά πρώτη παρατήρηση ανατρέπεται η άποψη πως το «μπουζούκι Σταθόπουλου» κατασκευάζονταν όπως το μαντολίνο, με μονοκόμματο μπράτσο και τάκο. Ο Σταθόπουλος, έκανε την ίδια ακριβώς προσαρμογή του μπράτσου μέσα στον τάκο που κάνουν και οι σύγχρονοι ομότεχνοί του. Με μιά μάλιστα ιδιαιτερότητα : έχοντας μονοκόμματο  (από μαόνι) μπράτσο, σκίζει κατά μήκος την απόληξή του μέσα στον τάκο και βάζει μια λεπτή σφήνα μέσα σ`αυτή την εγκοπή, την στιγμή που το κολλά. Εξασφαλίζει έτσι, απόλυτη σταθερότητα του μπράτσου μέσα στον τάκο ! Οι ντούγες είναι εσωτερικά δεμένες με λωρίδες από μετάξι.

Με την πρόοδο της επισκευής, θα δημοσιεύσω περισσότερες πληροφορίες και φωτογραφίες από τα κυριότερα στάδια της δουλειάς, και των τεχνικών που χρησιμοποιήθηκαν.

Λαούτο, κατασκευασμένο πρόσφατα .

Το μοντέλο του βασίζεται σε λαούτο του Δ.Μούρτζινου.

Σκάφος με σκαλιστές ντούγες, από παλίσσανδρο Βραζιλίας (jacarada) και σφένδαμο, εναλλάξ.

Καπάκι από ερυθρελάτη. Καβαλάρης από παλίσσανδρο και διακόσηση με όστρακο. Μπράτσο-κεφαλή από φλαμούρι και ταστιέρα από έβενο.

Το καπάκι του οργάνου.

Μπράτσο και ηχείο. Διακρίνονται οι σκαλιστές ντούγες του.

Η κεφαλή (καράολο).

Η κατάληξη της ταστιέρας και τα καλαμάκια (εδώ, από έβενο).

Η ροδάντζα.

Ο τερσές, ο καβαλάρης και το πετσάκι.